Çebişev, Pafnuti Lvoviç kimdir? Hayatı ve eserleri

Çebişev, Pafnuti Lvoviç kimdir? Hayatı ve eserleri: (1821-1894) Rus matematikçi. Asal sayıların dağılımına, olasılık kuramına ve fonksiyonların yaklaşımları kuramına katkıda bulunmuş, kendi adıyla da anılan Petersburg Matematik Okulu’nu kurmuştur. 16 Mayıs 1821 ’de Okatovo’da doğdu. 8 Aralık 1894’te Petersburg’da (bugün Leningrad) öldü. 1841’de Moskova Üniversitesi’nin matematik ve fizik bölümünü bitirdikten ve olasılık kuramının temel ilkelerine ilişkin lisansüstü tezini hazırladıktan sonra Petersburg Üniversitesi’nde ders vermeye başladı. 1849’da, eşleşim (kongrüans) kuramına ilişkin teziyle aynı üniversiteden doktora derecesini aldı. Teoria Sravneny adıyla basılan bu çalışması Rusya’da uzun yıllar ders kitabı olarak kullanılmış ve asal sayıların dağılımı konusunda Çebişev’in öne sürdüğü görüşler sayılar kuramında birçok yeni buluşa yol açmıştır.

1860’ta profesörlüğe yükseltilerek 1882’ye değin aynı üniversitede
görevini sürdüren Çebişev, bu arada Petersburg Bilimler Akademisi’ne, Berlin ve
Bologna akademilerine, ayrıca Italyan, İngiliz, Fransız ve İsveç bilim
akademileri üyeliklerine seçildi. Petersburg Universitesi’nden yetişmiş
matematikçileri çevresin­de toplayarak, bugün “Çebişev Okulu” da denilen
Petersburg Matematik Okulu’nun oluşmasını sağladı. Böylelikle birçok genç
yeteneğin tanınmasına ve matematik araştırmalarına yönelmesine öncülük etti.

Asal sayıların sonsuz olduğunu kanıtlayan Eukleides’ten sonra, 18.
yy sonlarına değin, 2,3,5,7,11… biçiminde ilerleyen bu sayıların düzensiz
dağılımı çözümsüz bir sorun olarak kalmıştı. Nihayet 1798- 1808 arasında Le
Gendre, x’ten küçük asal sayıların niceliğini gösteren tt (x)’’m yaklaşık olarak

^ İn x — 1,08366 olduğunu öne sürdü.
Çebişev de, n (x) için geçerli olan üst ve alt
sınırları bularak, bu eşitsizlikler yardımıyla, her tamsayı ile onun iki katı
arasında bir asal sayı olduğunu kanıtladı.

Çebişev’in matematikteki asıl ünü, fonksiyonla­rın yaklaşık değerlerinin bulunmasında çok terimlilerden yararlanmaya ilişkin çalışmalarından kaynaklanır. Belirli bir aralıkta, verilen bir fonksiyonla farkının salt değeri en küçük olabilen n. dereceden çokterimlinin bulunması problemi üzerinde çalışmış, bugün “Çebişev çokterimlileri” olarak anılan n. dereceden Tn (x)= cos (n arccos x) çokterimlilerini ortaya atmış, ayrıca belirli integrallerin yaklaşık değerlerini veren formüller bulmuştur.

Ortalama değeri x ve Standard sapması a _Xj olan değişkenlerin, salt değerce o _x ’e
eşit ya da ondan büyük bir sapmaya sahip olma olasılığı için bulduğu ve    yazılan eşitsizlikle de, matematiksel
istatis­tikte ve doğal bilimlerde olasılık kuramından yararlan­ma olanaklarını
genişletmiştir.

Pafnuti Lvoviç Çebişev Eserleri:

1. Opyt elementarnogo analizci teorıi veroyatnostey, 1845, (“Olasılık Kuramının
   Elemanter Çözümlemesine ilişkin Bir Deneme”);
2. Teoria sravneny, 1849, (“Eşleşim Kuramı”);
3. Les oeuvres de P.L. Tchebyches, 1899-1907, 2 cilt, (“Çebişev’in
   Yapıtları”).

Kaynak: Türk ve Dünya Ünlüleri
Ansiklopedisi, Cilt 29, Anadolu yayıncılık, 1984.