Celaleddin Harezmşah kimdir? Hayatı ve Eserleri: ( ? – 1231 ) Harezmşahlar Devleti hükümdarı. Saltanatı boyunca devleti yıkımdan kurtarmak için savaşmıştır. Harezmşah hükümdarı Alâeddin Muhammed Harezmşah ile Ayçiçek Hatun’un büyük oğludur. Genç yaşta merkezi Gazne olan Gur bölgesinin yönetimine getirildi. Babasının tüm seferlerine katılarak başarılarında önemli rol oynadı. 1216’da Moğollar’Ia yaptığı ilk savaşta Cengiz Han’ın oğlu Cuci’yi bozguna uğrattı.
Ancak, Alâeddin Muhammed’in iktidarda büyük söz sahibi olan annesi Terken (Türkan) Hatun, öbür torunu Uzlag Şah’ın veliaht olmasını sağladı. Moğol akınları başlayınca babası askeri yeteneğine güvendiği Celaleddin Harezmşah’m kendi verini almasını vasiyet etti. Ama kardeşleri Uzlag Şah, Ak Şah ve büyük beylerin bir bölümü buna karşı çıkıp Celaleddin Harezmşah’ı öldürmeyi planladılar. Önce Horasan’a ardından Gazne’ye kaçarak kurtuldu. Kendisini izleyen kardeşlen ise Moğollar’ın tuzağına düştüler. Gazne’de büyük bir ordu oluşturan Celaleddin Harezmşah, Parvan yakınlarında karşılaştığı Moğol güçlerini bozguna uğrattı. Ancak savaş ganimetlerini paylaşma sırasında komutanlarının birbirine düşmeleri üzerine Harezm ordusu dağıldı. Bu sırada asıl Moğol ordusu da Hindukuş dağlarını aşarak Gazne ve girmişti. Güçsüz kalan Celaleddin Harezmşah Sind’e çekildi. Kendisini izleyen Moğol ordusuyla Indus Irmağı kıyılarında yaptığı savaşta ağır yenilgiye uğrayınca Kasım 1221 ’de Hindistan’a sığındı.
Uç yıl Hindistan’da kalan Celaleddin Harezmşah, bu sürede Hintli prenslerden Şemseddin İltutmuş ve Kabaca ile mücadele etti. 1224’te ülkesine dönerek Harezmşah devletini yeniden toparlamaya girişti. Önce Kırman’a gitti. Ardından Fars (Basra) körfezinin kuzeyine doğru ilerleyerek önce Fars Atabegleri (Solgurlular) hükümdarı Sad b. Zengi’yi kendisine bağladı. Daha sonra yokluğundan faydalanıp İsfahan ve Irak-ı Acem’de kendisini hükümdar ilan eden kardeşi Gıyaseddin Pir Şah’a ve Lûr hükümdarlarına boyun eğdirdi. Abbasi halifesi en-Nasır’ın yaklaşan Moğol tehlikesine karşı ortak davranma önerisini reddedip, Abbasi halifesi üzerine güç göndermesi üzerine Bağdat çevresini yağmaladı. Daha sonra kuzeye yönelerek Temmuz 1225’te Tebriz’i ele geçirdi ve karargâhını buraya taşıdı.
Harezmşah devletini yeniden düzenlediği bu dönemde Celaleddin Harezmşah’ı en fazla meşgul eden iki sorun Moğol ve Gürcü akmlarıydı. Bu nedenle Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad’a ve Mısır, Suriye Eyyubi hükümdarlarına elçiler göndererek Moğollar’a karşı güç birliği önerdi. Gürcüler üzerine de bir sefer düzenledi. 10 Mart 1226’da yaklaşık yüzyıldır Müslümanlar’ın elinden çıkmış bulunan Tiflis kentini ele geçirdi. Ardından Kirman valisi Barak Hacib’in ayaklanmasını bastırmak üzere güneye indi. 1226 sonlarında Azerbaycan’a dönerek ayaklanmacı Türkmenler’i dağıttı. Gürcüler’m yeniden Tiflis’i alıp buradaki Harezm askerlerini de öldürdüklerini duyunca 1227 baharında bir kez daha Tiflis’e girdi.
Bu sırada Moğollar’ın Ceyhun’u geçmeleri üzerine bir bölümünü Damgan yakınlarında bozguna uğrattı. 1228’de Eyyubiler üzerine bir sefer hazırlığındayken Moğollar’ın Ceyhun’u geçip Irak-ı Acem’e yaklaştıklarını öğrenince toparladığı güçlerle Moğollar’a karşı ilerledi. İki ordu 26 Ağustos 1228’de Isfahan yakınlarında karşılaştı.Bu savaşta sağ Kanada komuta eden kardeşi Gıyaseddin’in ihanetine karşın Moğollar’ı bozguna uğrattı. Ancak daha sonra Moğollar’ın kurduğu bir tuzağa düştü ve Lûristan’a kaçarak kurtuldu. Moğollar da çok kayıp verdiklerin den Maveraünnehir’e çekildiler. Bir hafta sonra da Celaleddin Harezmşah İsfahan’a döndü. Bölgede durumu düzeltmeye çalışarak bir yandan Kıpçaklar’ı Moğollar’a karşı mücadeleye çağırırken öte yandan Gürcüler’in elindeki Lori kentini ele geçirdi. Bunun üzerine Gürcüler Kıpçaklar’ı da yanlarına alarak Celaleddin Harezmşah’a savaş açtılar. 1229 başlarında başlayan savaşta Celaleddin Harezmşah önce Kıpçaklar’ı ardından Gürcüler’i bozguna uğrattı. Tiflis’e girdikten sonra Gürcüler’in elinde bulunan Şekan, Gap ve Kağızman kalelerini ele geçirdi.
Ağustos 1229’da Ahlat’ı kuşatan Celaleddin Harezmşah kent surlarının dayanıklılığı ve halkın direnişi karşısında ancak Erzurum Emiri Rükneddin Cihanşah b. Tuğrulşah’ın gönderdiği askeri donanım ve yiyecek yardımlarıyla kuşatmayı sürdürebildi. Bu sırada Amid (Diyarbakır) ve Hısn Kevf (Hasankeyf) emirleri de bağlılıklarını bildirerek vardım gönderdiler. Ayrıca sultanlığı Bağdat halifesi tarafından da tanındı. Öte yandan, o zamana değin Celaleddin Harezmşah’la dostluğunu sürdüren ve Moğollar’a karşı ona yardım etmeye söz veren Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad, onun Erzurum Emiri ile yakınlaşması ve Ahlat’ı kuşatması karşısında Memluk Hükümdarı Melik el-Kamil ile birlik oluşturdu. Ahlat 14 Mayıs 1230’da, Harezmşahlar’ın eline geçti. Ancak yaklaşık bir yıl süren kuşatma sırasında, büyük bir bilim ve kültür merkezi durumundaki kent büyük yıkıma uğradı. Celaleddin öncelikle bayındırlık işlerini ele aldıysa da yaklaşık üç ay sonra Ahlat yeniden elinden çıktı.
Bu sırada Anadolu Selçuklu ve Memluk hükümdarlarının kendine karşı harekete geçtiklerini öğrenerek kuzeye yöneldi, iki ordu 10 Ağustos 1230’da Erzincan yakınlarında Yassı Çimen’de karşılaştılar. Celaleddin’in yenilgisiyle sonuçlanan savaşın ardından Alaeddin Keykubad Erzurum’u, Mısır Hükümdarı Melik el-Kamil’in kardeşi Melik el-Eşref de Ahlat’ı aldı. Celaleddin bu durum karşısında barış istemek zorunda kaldı.
Celaleddin Harezmşah 1230 sonlarında Hoy’da bulunduğu sırada Çermagan Noyan komutasındaki Moğol güçlerinin Ceyhun’u geçerek Irak-ı Acem’e girdiklerini duyunca Memluk ve Anadolu Selçuklu hükümdarlarına haber göndererek yardım etmezlerse Moğollar’m kendisini yenerek onların topraklarına da ulaşabileceğini bildirdi. Ancak Ahlat kuşatmasındaki davranışları nedeniyle onu Moğollar’dan pek de farklı görmeyen ve Moğollar’ın kendilerine dek ulaşamayacağını düşünen bu hükümdarlar Celaleddin Harezmşah’a yardım göndermediler. Tek başına Moğollar’la başa çıkmaya çalışan Celaleddin Ağustos 1231’de Dicle kıyılarında karşılaştığı Moğol güçlerine yenildi. Ordusu dağıldı. Kendisi de Silvan yöresindeki dağlara kaçtı ve burada öldürüldü.
Celaleddin Harezmşah saltanatı boyunca Harezmşahlar Devletini toparlamaya çalıştı. Ancak acımasız bir yönetici olması onun en büyük düşmanı olan Moğollar karşısında yalnız kalmasına neden oldu ve sonuçta Harezmşahlar Devleti de tarihe karıştı.
Kaynak: Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, Cilt 24, Anadolu yayıncılık.
Yorumlar kapalı.