Nazmi-zade Hüseyin Mürteza Efendi kimdir? Hayatı ve eserleri hakkında bilgi

kihaes 10/02/2015 0

Nazmi-zade Hüseyin Mürteza Efendi kimdir? Hayatı ve eserleri hakkında bilgi: Osmanlı tarihçilerinden, ilim sahibi ve yazar bir zat olup Bağdatlıdır. Tahsilini ikmalden sonra devlet hizmetine girerek Bağdad Maliye Hazinesi Ruzname halifeliğine (kâtipliğine) yükseldi. 1134 (1722) tarihinde memleketinde vefat etmiştir. Muhtelif eserler aşağıdadır:

  • — (Gülşen-i Hulefa): 1143 (1730) tarihinde İbrahim Müteferrika tarafından basılan bu eser 127 (729) tarihinden 1130 (1718) tarihine ka­dar gecen İslami olayların Endülüs’e ait kısmının gayrisinden ve bilhassa Osmanlıların fetihlerinden sonra Irak ülkesinin durumundan bahsetmekte olup, yazılış tarzı eski usul üzere, lügat perdazane ise de rivayetleri — ekseriyet itibariyle—şayan-ı vüsuktur. (Devhatü’l-Vüzera) ismindeki zeyli Bağdad Valilerinin hal tercemelerini ve kısmen Irak’ın durumunu beyan etmektedir.
  • — (Terceme-i Tarih i Timur): Mevlana İbn-i Arap-Şah’ın Arapça Timurlenk Tarihi’nin Türkçe ve Farsça’ya tercemesi olup, Türkçesi 1277 (1861) tarihinde (Tarih-i Timur-u Gürkan) ismi ile basılmıştır.
  • — (Şerh-i Kaside-i Ferezdak): Meşhur Arap Şairi Ferezdak’ın Oniki imamdan imam Zeyne’l-abidin hazretleri hakkında Mekke’de açık bir şekilde nazm ettiği:

«Hazellezi ta’rifül bathae vat’atehu

Velbeyti ya’rifühu velhıllü vel haremü…»

Matla’lı meşhur kasidesinin Türkçe şerhidir ki bir nüshası Bab-ı Alt karşısındaki Beşir Ağa Kütübhanesinde mevcuttur. Şerhin sonunda İslami olaylardan Bedir, Hendek, Hayber, Mekke’nin Fethi ve saire gibi vak’alar da ayrıca tafsiI edilmiştir.

  • — (Terceme-i Tuyur-i çariha ve Zevari-i Sayide): Bir nüshası Hamidiye Kütübhanesinde vardır.
  • — (Zeyl-i Siyer): Nabi’nin Veysi’ye zeylen yazdığı siyer’in zeylidir. Nüshaları Beşir Ağa ile şair kütübhanelerde vardır.
  • — (Tezkire-i Evliya-i Bağdad): Bağdad ile civarinda medfun olan evliyanın büyüklerinin hal tercemelerinden bahsetmekte olup ismi: (Ca- mi’u’l-Envar fi Menfikibi’l-Ahyar)’dır. Nüshası askeriyenin büyüklerinden Bağdadlı İsmail Paşa’nın kütübhaneleri ile kendi kütübhanemde vardır.
  • — (Şerh-i Şevahid-i Muğni’l-lebib): Nahv ilmine dair yazılan eserlerin en meşhurlarından olan (Muğni) (Şevahidi)nin şerhi olup iki büyük cilddir. Beşir-Ağa’da mevcuttur.
  • — (Şerh-i Lügat-ı Tarih-i Vassaf): İbaresinin muğlak olması cihetiyle bazı kimseler tarafından da şerh olunan (Vassaf Tarihi)’nin şerhidir ki Beşir Ağa ile sair kütübhanelerde vardır.
  • — (Divan): Bilinen şekilde yazılmıştır.
  • — (Terceme-i Kitab-ı Fezailü’l-Hayl): Bir nüshası Yerebatan Mahallesindeki Es’ad Efendi Kütübhanesinde vardır.
  • — (Münşeat): Yazılarını ihtiva etmekte olup eski tarzdadır.
  • — (Terceme-i Kabusname): Eserin aslı Abbasi halifeleri zamanlarında Kuhistan’da hükümet kuran tavaif-i mülukten Keykavus İbn-i İskender ibn-i Kabus’un oğluna hitaben yazdığı siyaset ve hükumet idaresi ile manidar nasihatleri ihtiva eden ve hemen her maddesi mevzu’ ile alakalı bir hikaye ile süslendirilen meşhur eser olup birinci def’a 835 (1432) tarihinde Sultan İkinci Murad’ın emri ile nedimlerinden Mercimek Ahmed ibn-i İlyas tarafından sade bir dille terceme edilmiştir. 44 bab üzerine tertib edilmiş olan bu terceme her bakımdan istifadeli eserlerdendir. İkinci def’a 1117 (1705) tarihinde Bağdad Valisi Hasan Paşa’nın emri ile [Nazmi-zade] tarafından zamanın şivesine göre islah ve tebdil edilmek üzere terceme edildiği gibi Kazan ulemasından Abdülkayyum Molla Nasır tarafından biraz kısaltılmak suretiyle Türkçe’nin Kazan şivesine nakl edilerek iki def’a basılmıştır. Şark dilleri kadın alimlerinden Rusyalı Gülnar Hanım —Madam Delebedef— tarafından Rusça’ya ter­ceme edilip basılmıştır.

Terceme sahibi Nazmi-zade’nin beyitlerinden :

İki alemde rahat istersen Mürteza sen de

İdüp terk-i enaniyyet ubudiyyette yüzün tut.

Bir gazeli

Bülbül-i bağ-ı hakikat hem eninimdir benim

Şahid-i cuş-i dilim, çeşm-i terinimdir benim

Lütf-i Hakka eyledim ilka-i dest-i i’tisam

Hasbiyallahu kefa nakş-i niginimdir benim.

Yoktur amale umidim dergeh-i Hakka heman

Rişte-i acz-i dilim hablü’l-metinimdir benim.

Urvetü’l-vüska-yi ihlasa temessük Mürteza

Bi-tekellüf, hasıl-ı kediminimdir benim.

Tasavvuf’tan (Kenzü’l-Arifin)’i de terceme ettiği gibi Bağdad Valisi Hasan Paşa’nın emri ile İbrahim Karamani Sümme Alamedi’nin (Hey’et-i Seniyye) ismindeki Arapça eserini de terceme etmiştir. Köprülü Kütübhanesinde kendi el yazısı ile yazılı (Risale-i Rub u ve Ceyb)’i de vardır.

Kaynak: Osmanlı Müellifleri, Bursalı Mehmed Tahir Bey, Meral Yayınevi, 3. Cilt.

Yorumlar kapalı.