Cezeri, el-Razzaz kimdir? Hayatı ve Eserleri: (12 -13.yy) Artuklu mühendisi. Döneminin teknolojisini yansıtan yapıtıyla tanınır. Cezeri adı ile bilinen Ebül-l-İzz İsma’il b. el-Razzaz el-Cezeri, bir pirinç tacirinin oğlu olup 12. yy’ın ikinci yarısı ile 13. yüzyılın ilk yarısında Artuk hükümdarlarının hizmetinde Diyarbakır’da yaşadı. Artuklu Devleti, 12. yy sonlarında, Sultan Melik Şah’a hizmet eden, Artuk’dan gelme bir kumandanın kurduğu bir Türkmen saltanatıydı. Cezeri’nin yaşamı konusunda bilinenlerin tümü el-Camı beyne’l-İlm ve’l-Amelü’n-Nafîfi San’ati’l-Hiyâl (“Mekanik Saatlerin Teorisi, Uygulamaları, Sanatı Üzerine Bir Derleme”) adlı kitabının giriş kısmındaki bilgilere dayanmaktadır. Döneminin hiçbir yazarı Cezeri üzerine bilgi vermemektedir. Cezeri kitabını yazdığı tarihlerde Diyarbakır Artuk hükümdarı Nasıreldin’ in hizmetinde idi. Cezeri daha önce bu hükümdarın babasına ve kardeşine de hizmet etmiştir. Kitabından öğrenildiğine göre, hizmetinin ilk dönemi, 1179 yılında Nureddin Muhammed b. Arslan ile başlamış, 1179-1185 arasındaki bu dönemden sonra, 1185-1200 arasında da oğlu, Kutbeddin Sökmen b. Muhammed’e hizmet etmiştir. Cezeri’nin Artuk Hükümdarlarına hizmeti kitabının hazırlanmasına destek olan Nasıreldin Mahmud b. Muhammed saltanatı sırasında da devam etmiştir.
Nasıreldin Mahmud tahta geçtikten
sonra, yani 1200’den sonra, Cezeri kitabını yazmaya başladı. Bu yapıtın 16 Ocak
1206 tarihinde tamamlandığı kabul edilmektedir. Topkapı Sarayı Müzesi
Kütüphanesinde III. Ahmed, 3472’de kayıtlı en eski, çok iyi resimlenmiş ve
aslından aynen kopya edilerek yazılan yapıtın 10 Nisan 1206’da tamamlanması,
Cezeri’nin kitabının yazılış tarihine uymaktadır.
Bu yapıt altı kısım üzerine
düzenlenmiş olup, özellikle ilk bölüm, eşit ve eşit olmayan zamanları gösteren
su saatlerini içermesi bakımından oldukça ilginçtir. Birinci kısmın ilk altı
bölümü su saatlerine, diğer dört bölümü mum saatlerine ayrılmıştır. Cezeri’nin
döneminde İslam’da bir gün 24 eşit saate bölünüp, buna el sa’at-el-müsteviye
(eşit saat), ya da gün ve gece ayrı ayrı on iki eşit kısma bölünüp, buna
zamaniye (eşit olmayan zaman) denirdi. Bu sonuncu tanım, Avrupa’da da 18. yy’ın
sonlarına değin kullanılmıştır.
Cezeri’nin bu yapıtı, İslam’da
Yunan mekaniğinin uygulamalarının özellikle hidrolik alanında eriştiği yüksek
düzeyi gösterir. Diğer yandan 9. yy’ın ilk yarısında Benî Musa ile başlayan
mühendislik konusundaki çalışmaların devam ettiğini de vurgular. Gene de, bu
yapıt bilimsel olmaktan oldukça uzaktır.
Cezeri Eserleri:
- el-Cami beyne’el-İlm ve’l Amelü’n-Naf’ı fı San’atı’l-Hiyâl,(yazma)(“Mekanik Saatlerin Teorisi, Uygulamaları, Sanatı Üzerine Bir Derleme”).
Kaynak: Türk ve
Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, Cilt 25, Anadolu yayıncılık.
Yorumlar kapalı.