Ceyhani kimdir? Hayatı ve Eserleri: (10.yy) İranlı coğrafyacı. Başka coğrafya kitaplarında rastlanmayan özgün bilgiler veren yapıtıyla tanınmıştır. Asıl adı Ebu Abdullah Ahmed b. Muhammed’ dir. Horasan’da Ceyhan kasabasında doğdu. Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmiyor. Öğrenimini bitirdikten sonra, Samanoğulları hükümdarı I. İsmail b. Ahmed’in sonra da oğlu II. Ahmed b. İsmail’in vezirliğinde bulundu. 913’te II. Ahmed’in öldürülmesi üzerine yerine geçen çocuk yaştaki II. Nasr b. Ahmed’in uzun süre vezirliğini yaptı. Abbasi halifesi el-Muktedir’in elçisi İbn Fadlan, Volga Bulgarları hükümdarına mektup götürürken 921’de Buhara’da Ceyhani’ye konuk oldu. İbn Fadlân, Ceyhani’nin Horasan’da Şeyhü’l-Amid diye tanındığını yazar. İbn Nedim’e göre Ceyhani 941 ya da 942’de ölmüştür.
Ceyhani’nin coğrafyaya karşı büyük
bir ilgisi vardı. Bulunduğu görevden yararlanıp çeşitli ülkelerin hükümdar ve
vezirlerine mektuplar yazdı. Onlardan ülkelerinin coğrafyası hakkında bilgiler
istedi. Gezginlerle yabancılardan gezdikleri, gördükleri yerlerdeki
gözlemlerini sorup topladı. 914’te Kitabü’l- Mesalik Ve’l-Memalik
(Yollar ve Ülkeler Kitabı) adlı Arapça yapıtını hazırladı. İbn Hurdazbih’in
aynı adı taşıyan tarihi topografya bakımından önemli kitabıyla çeşitli seyahatnamelerden
de yararlandı. Yapıtında Hindistan, Çin Hindi ile Türk ülkeleri ve Türkler’le
ilgili, kendinden önce yazılmış coğrafya kitaplarında bulunmayan bilgiler
verdi.
Ceyhani’nin bu yapıtı kaybolmuştur.
Ancak Arap coğrafyacı İbnü’l-Fakih, Ceyhani’nin kitabındaki bazı bölümleri
özetleyerek Akbarü’l-Büldan
(M. de Geoje yay. 1885) adlı yapıtında kullanmıştır. Ceyhani’nin
verdiği bilgiler günümüze kadar bu yolla gelebilmiştir.
Kaynak: Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, Cilt 25, Anadolu
yayıncılık.
Yorumlar kapalı.