Cournot, Antoine-Augustin kimdir? Hayatı ve eserleri: (1801-1877) Fransız, matematikçi ve felsefeci. İktisada matematiği ilk uygulayanlardan biri ve bazı yönleri ile Marjinalist iktisat Okulu’nun kurucusudur. 28 Ağustos 1801’de Fransa’nın doğusunda Gray kasabasında doğdu, 2 Nisan 1877’de Paris’te öldü. Babası orta halli bir noterdi. Ortaöğrenimini Gray’da tamamladı. 1821’de Fransa’nın en saygın yükseköğrenim kurumu olan Ecole Normale Superieur’e yazıldı. Ama bir yıl sonra okul, rejim karşıtı akımların etkisi altına girdiği gerekçesiyle kapatılınca, Sorbonne Üniversitesine geçti, 1823’te fen bölümünü bitirdi.
Cournot’nun ilk işi, emekli Mareşal Saint Cyr’ in sekreterliği ve
oğlunun özel öğretmenliğidir. 1833’e kadar bu işte kaldı. Bu süre içinde Saint
Cyr’in anılarını kaleme aldı; dışarıdan hukuk eğitimini tamamladı ve matematik
doktorası yaptı. 1826’da bilimsel dergilerde matematik üzerine makaleler yayımlamaya
başladı. Bu çalışmalara ilgi duyan ünlü matematikçi Poisson, Cournot’nun
1834’te Lyon Bilimler Fakültesi’ne mekanik ve analiz profesörü olarak atanmasını
sağladı. Bir yıl sonra Cournot, Grenoble Akademisinin rektörlüğüne getirildi.
1838-1854 arasında, Matematik Eğitimi Genel Denetçisi göreviyle Fransa’daki
matematik öğretiminin düzenlenmesinde etkili oldu. 1854-1862 arasında Dijon
Akademisi’nde rektörlük yaptı. 1862’de bu görevden ayrılarak Paris’e yerleşti
ve ömrünün sonuna kadar başka kamu görevi almadı. Bir ara milletvekilliğine
adaylığını koyduysa da kazanamadı.
Cournot, matematik dışında, felsefe ve iktisat alanlarında da
çalışmış, çok yönlü bir kişidir. 1826- 1847 arasındaki çalışmaları bütünüyle
matematikle ilgilidir. Ancak, klasik iktisadın, Smith, Ricardo ve Say gibi ünlü
temsilcilerini de bu dönemde incelemiş; onların görüşlerini belirsiz bulmuş;
iktisadın daha kesin ve bilimsel bir dile, yanı matematiğe gereksinimi olduğuna
karar vererek, 1838’de Recherches
sur les principes mathematique de la tbe’orie des richesses (“Servet Kuramının Matematiksel İlkeleri
Üzerine Araştırmalar”) başlıklı kitabını yazmıştır. 1847’de yayımladığı, De l ’orıgine et des limites de la
corres- pondance entre l ’algebre et la geometrie
(“Cebirle Geometri Arasındaki Bağıntının
Kökeni ve Sınırları Üzerine”) başlıklı kitabından sonra felsefeye ağırlık
vermiş ve ömrünün son otuz yılında matematik alanında hemen hemen hiç yayın
yapmamıştır.
Felsefeye Kant ve Comte’un bilginin insan anlığına göreli oluşu
ve nesnelerin özüne ulaşmanın olanaksızlığı tezleriyle yaklaşan Cournot, bir
bilgi kuramı geliştirmeye çalıştı. Bilgiyi mantığın bir işlevi olarak
tanımladı; duygu verilerinin ise yalnızca, gerçekliği algılayarak, bilginin
sınırlarını çizebileceğini öne sürdü. Bilimlerin ortak temeli olarak üç kavram
varsaydı: Düzen, rastlantı, olasılık.
Düzeni; “nesnel mantık” olarak nesnelerin niteliğine ilişkin,
“öznel mantık” olarak da bu niteliğe ulaşma araçlarına ilişkin bir kategori
olarak tanımladı. Bilgi, nesnelerin nesnel mantığına ulaşılınca doğar; ancak bu
bilgiye öznel mantıkla ulaşılabildiği için göreceli ve olasıdır.
Olasılık üzerine görüşlerini Exposition de la the orie des
cbanceset des probabilitees(“Şans ve Olasılık Kuramlarının
Açıklanması”) adlı kitapta topladı. Bu yapıtında benimsediği olasılıkçılık
Kant’ın göreceliğinden farklıdır. Ona göre olasılık, matematik ve felsefi
olarak ikiye ayrılır. Matematiksel olasılık, sayısal olarak saptanabilen
durumlarda geçerlidir. Felsefi, yani uygulamada görüldüğü halde kanıtlanamayan
olasılık, daha sık karşılaşılan bir durumdur. Her ikisinde de, olasılığın
nedeni, insan bilgisizliği ya da öznel etkenler değil; nesnel öğelerdir. Bu
nedenle insan bilgisi, gerçeklik yolunda kademe kademe derinleşir, ancak
olasılığın türlü dereceleriyle sınırlandığı için “mutlak”a varamaz.
Rastlantı üzerine görüşlerini ayrıntıyla geliştirme olanağını
bulamadı. Temel olarak rastlantısal oluşumu, sonsuz sayıda ve iç ilişkili
olaylar dizisinin öngörülmez biçimde eşzamanlı olarak ortaya çıkması olarak
tanımladı. Ona göre rastlantı, nesnelerin niteliğinin nesnel bir özelliği
olduğu için, nedenseldir; ancak kurallaştırılamaz.
Ayrıca ölümünden iki yıl önce, Bilimler Akademisi’ne bir felsefeci
sıfatıyla kabul edilmek umuduyla kaleme aldığı Materıaltsme, vıtalisme,
rationalisme (“Materyalizm, Vitalizm, Rasyonalizm”) adlı yapıtında Darwin’ci
evrim kuramına karşı çıkmış; biçim, birlik, yalınlık, simetri gibi kavramları
ele alırken, sonluluk, erek, tanrı gibi ussal çözümlemeleri aşan görüşlere
ulaşmıştır. Bu nedenle, olasılıkçı bir bilgi kuramı geliştirmiş olmasına
karşın, öğretisinde birden çok ilkeyi temel aldığı için felsefeciler
görüşlerine değer vermemiş, akademiye kabul edilmemiştir.
Cournot’nun 1838’de yayımlanan ilk iktisat denemesi tam bir
ilgisizlikle karşılandı. Bu başarısızlığı kullandığı matematiğin iktisatçılara
yabancı gelmesi ile açıklayan Cournot, 1863 ve 1877 yıllarında aynı konuları
düz bir anlatımla geliştiren iki kitap daha yayımladı. Bu kitaplar da fazla bir
ilgi görmedi. Sadece Lausanne iktisat Okulu’nun ve Neo-Klasik genel denge
kuramının kurucusu olan Walras, 1863’te Cournot’nun kitabı için yazdığı bir
tanıtma yazısında ondan olumlu bir dille söz etti. Lausanne Okulu’nun etkisi
altındaki küçük bir iktisatçı grubu dışında, Cournot, yaşadığı yıllarda bir
iktisatçı olarak tanınamamıştır. Bu ün ona, 50-60 yıl sonra, matematiğe yönelen
Neo-Klasik iktisatçıların kendisini yeniden keşfetmeleri ile gelecektir.
Cournot’nun matematikçi olarak önemi, matematiksel yöntemleri,
astronomi, istatistik ve iktisata uygulamasından gelir. John Herschell’den
çevirdiği Outlines
of Astronomy (“Astronominin Ana Hatları”) kitabına yazdığı
“Sonsöz”de astronomik incelemelerde olasılık ve şans kuramının etkisi
konularında yazdıkları özgünlük taşır. Matematik-istatistik bağlantısı
üzerinde yazdıklarıyla da modern istatistiğin, hatta ekonometrenin kurucusu
sayılabilir. Cournot’nun felsefi çalışmaları ise, bilim ve bilgi felsefesine
olasılık kuramı açısından bakan ilginç, ancak felsefe öğretisine yenilikler
getirmeyen denemelerdir.
Cournot’nun iktisat konusundaki katkılarının hemen hemen tümü,
1838’de yayımladığı Recherches
sur les principes Mathematique de la tbeorie des richesses’de
(“Servet Kuramının Matematiksel İlkeleri Üzerine Çalışmalar”) yer alır. Sonraki
yapıtları, buradaki düşüncelerini daha anlaşılır kılma çabasının ürünleridir.
Bu yapıtları ile Cournot matematiksel iktisadın, mikro-iktisadın ve eksik
rekabet (tekel ve oligopol) analizinin kurucusudur.
Cournot’dan önce iktisada matematiği uygulamaya çalışanlar
olmuştur. 1801’de Canard, Principes
d’economie politicjue (“Ekonomi Politiğin İlkeleri”) adlı kitabında iktisadi konulara
matematiği verimsiz ve yer yer yanlış bir yöntemle uygulamış; 1830- 1831’de W. Whewell
adlı bir İngiliz matematikçisi ise klasik iktisat ve Ricardo kuramını
matematiksel olarak anlatmaya çalışmıştır. Cournot’nun yeniliği ise
matematiksel iktisadı, kendisinden 30-40 yıl sonra Neo-Klasik iktisadın özünü
oluşturacak bir bakış açısına bağlı olarak kullanmasından gelir. Cournot,
iktisadi ilişkileri matematiksel fonksiyonlar biçiminde ifade ederek,
değişkenlerden bazılarının (örneğin kârın) azami (ya da asgari) değerler
taşıdığı noktalan matematiksel olarak saptamış ve bu noktaların iktisadı
yorumunu yapmıştır.
Cournot’nun mikro-iktisat alanında firma ve piyasa analizi
üzerinde yazdıklarından, Walras’ın dışında Neo-Klasik iktisadın önde gelen
iktisatçıları habersiz kalmış, yalnızca Pareto, 1911’de Cournot’nun düopol
dengesi üzerine kısa bir not yazmıştır. Bu durum, 19.yy’ın ilk yarısında, yani
Cournot’nun eseri yayımlandığında iktisat öğretisine hâlâ Klasik iktisadın
egemen olmasıyla açıklanabilir. Ekonominin tümünü ve geleceğini ilgilendiren
büyüme, durgunluk, bölüşüm, dış ticaret ve iktisat politikası sorunları,
Klasik iktisadın temel inceleme alanlarını oluşturuyordu. Ne var
ki, bu sorunlarla uğraşan iktisat bilimi, bugünün ifadesiyle “talep eğrisi”ni, yani
bir maldan talep edilen miktarla o malın fiyatı arasındaki ilişkinin nasıl
ifade edilmesi gerektiğini bilmiyordu. Bu bilgiyi bir matematiksel fonksiyonla
ifade edip iktisada sokan Cournot’dur. Cournot’nun arz ve talep fonksiyonları
aracılığıyla (yani matematik mantığı ile) piyasaların kısmi analizine ve
firmaların denge koşullarına yönelen mikro-iktisat çalışması, yerleşik
iktisadın uğraşı alanının bütünüyle dışında olduğu için yadırgandı ve ilgi
uyandırmadı.
Tekel ve düopol piyasaları üzerindeki ilk teorik analizler Cournot
tarafından yapılmıştır. Bunun yanı sıra, Cournot, tüm piyasa türleri için, bugün
kabul gören tanımlar ve ayrım ölçütleri getirmiş ve her piyasa biçiminde firma
dengesinin koşullarını araştırmıştır. Daha sonra oluşacak olan Neo-Klasik
geleneğin tersine, Cournot piyasa analizine “tekel” durumunu inceleyerek
başlamış ve bunu izleyerek sırasıyla düopol, oligopol, sınırsız (tam) rekabet
ve ikili monopol durumlarını ele almıştır. Tam rekabet dışı piyasaları ilke
olarak analiz dışı bırakan Neo-Klasik Okul’a bağlı iktisatçılar yıllar sonra
tekel ve oligopol modelleri ile ilgilenmeye başlayınca, Cournot’nun tekelle
ilgili çözümünün doğru bir çözüm olduğunu; düopol analizinin ise var olan çözümlerden
biri olduğunu fark etmişlerdir.
Cournot’nun Klasik iktisat Okulu’ndan, Neo- Klasik Okul’a geçişi
simgelediği söylenebilir. Ancak, Neo-Klasik iktisat kuramının sonraki gelişme
doğrultusu ile Cournot’nun yaklaşımı arasında önemli farklar da vardır, ilk
olarak, Cournot, talep fonksiyonunu ampirik olarak saptanabilecek bir bağıntı
olarak kabul etmiş ve ayrı bir “fayda kuramı”na gereksinim duymamıştır. Böylece
Neo-Klasik Okul’un “sübjektivist” boyutu, Cournot’da yoktur. İkinci olarak,
Cournot, tüm piyasalar arası bağlantıları bir arada ele alma gereğini
vurgularken bunu, Schumpeter’in belirttiği gibi, bir genel denge kuramı
aracılığıyla değil, bir makroiktisat yaklaşımı ile yapmaya eğilimli olmuştur.
Üçüncü olarak, tam rekabet Cournot’da piyasa biçimlerinden sadece biridir,
Neo-Klasik Okul’un önerdiği gibi tüm iktisadi analizin oturtulması gereken
eksen değildir. Bu özellikleri nedeniyle Cournot ile Neo-Klasik Okul’un daha
sonra kazandığı yapı arasında hem yakınlık hem de önemli yöneliş farkları
vardır.
Antoine-Augustin
Cournot Eserleri:
- Memoire
sur le mouvement d’ıın corps rigide soutenu-par un plan jixe,
1829, (“Bir Cismin Sabit Bir Zemin
Üzerinde Hareketi Üzerine Notlar“); - Application
de la theorie des cbances â la statıstıque Iudıciaire el a la probabılıte
1838; (“Şans Kuramının Adli İstatistiğe
ve Olasılığa Uygulanması”), - Recbercbes
sur les prıncipes mathematitjMC de la theorie des richesses,
1838; (“Servet Kuramının Matematiksel
İlkeleri Üzerine Araştırmalar”), - Traite
elementatre de la theorie des fonctıons et du calini infımtesimal,
1841; (“Fonksiyonlar ve Sonsuz Küçükler
Hesabı Kuramının Temelleri”), - Exposıtion
de la theorie des chances et des probabilıtes,
1843; (“Şans ve Olasılık Kuramlarının
Açıklanması”), - De
l’orıgine et des limıtes de la correspondance entre l’ alge bre et la geometrıe
1847 (“Cebirle Geometri
Arasındaki Bağıntının Kökeni ve Sınırları Üzerine”) - Essai
sur les fondaments de nos connaıssances et sur les caraeteres de la critıque
philosophique 1851; (“Bilgilerimizin
Temelleri ve Felsefi Eleştirinin Özellikleri Üzerine Deneme”); - Traite
de l’anchaine- ment des ıdees fondamentales dans les scıences et dam l’histoirc,
1861,(“Bilimlerde ve Tarihte Temel
Düşüncelerin Bağlantısı”); - Prıncipes
de la theorie des richesses, 1863; (“Servet Kuramının Temel İlkeleri”), - Consıderations sur les marehes des
ıdees et des evenements dans les temps modernes,
1872, (“Modern Çağlarda Düşüncelerin ve
Olayların Gelişimi Üzerine İncelemeler”); - Materialisme,
vitalısme,ratıonalisme.Etudes sur l’emploı,desdonnees de la scıences en
pbilosophıe, 1875, (“Materyalizm, Vitalizm,
Rasyonalizm. Bilimin Verilerinin Felsefede Kullanımı Üzerine İncelemeler”); - Revue
sommaıre des doctrmes cconomiqıtes, 1877, (“Ekonomik Öğretilerin Kısa Bir Gözden Geçirilmesi”). - Mathematıque de la theorie des
richesses de Cournot, 1974; - Jorland, “Position historique de
la pensee economıque de Cournot”, Etudes pour le centenaıre de la
mort de A.Cournot, 1978; - G. Luftfalla, Introduction
a recbercbes de Cournot, 1938; - A.Robinet, “Une vie”, Etudes
pour le centenaıre de la mort de A.Cournot,
1978; - J. Schumpeter, hıstory
of economıc analysis, 1954.
Kaynak: Türk ve Dünya Ünlüleri
Ansiklopedisi, Cilt 28, Anadolu yayıncılık.
Yorumlar kapalı.