Rudolf Carnap kimdir? Hayatı ve eserleri

kihaes 11/19/2021 0

Rudolf Carnap kimdir? Hayatı ve eserleri: (1891-1970) Alman asıllı ABD’li filozof. Mantıkçı pozitivistlerin öncülerindendir. Çağdaş mantığı bilim felsefesine uygulayarak bilim kuramlarının oluşumlarını ve yapılarını çözümlemeye çalışmış, gelenekçi felsefeyi eleştirmiştir. Carnap Almanya’nın Barmen kenti yakınlarında doğdu. Los Angeles’de öldü. Ortaöğrenimini Barmen’de, yükseköğrenimini 1910-1914 yılları ar asında, Freiburg ve Jena üniversitelerinde bitirdi. Fizik, matematik ve felsefeye ağırlık veren bir eğitimden geçti, bu arada Frege’nin de öğrencisi oldu. I . Dünya Savaşı’ndan sonra 1921’de, Jena’da felsefe doktoru sanını aldı. Bilim kuramına ilişkin görüşünü içeren bu doktora çalışması daha sonra Kantstudien’de yayımlandı. Bu çalışma Mantıkçı Pozitivizm’in ilkelerini taşımamakla beraber, Carnap’ın felsefesinin temelini oluşturur.

Carnap, 1926’da Moritz Schlick’in çağrılısı olarak Viyana Üniversitesi’ne gitti. Eylemsiz doçent olarak girdiği üniversitede zamanla Viyana çevresinin tartışmalarına katılmaya başladı. 1928’de en önemli yapıtı sayılan Der Logische Aufbau der Welt (“Evrenin Mantıksal Yapısı”) yayımlandı. O sıralarda Berlin’de bulunan Hans Reichenbach ile Erkenntnis dergisinin yayın kurulunda yer aldı. 1930-1940 arasında yayını sürdürülen dergi, “bilimsel felsefe”nin bir tartışma ortamı niteliğindeydi. Yine bu sıralarda Carnap Prag’daki Alman Üniversitesi’nden aldığı çağrı üzerine Doğa Felsefesi Kürsüsü’ne geçti. Viyana çevresiyle ilgisini kesmeden, çalışma alanını mantık, dil ve matematiğin temeli erine kaydırdı. 1934’te dilin mantıksal sentaksını inceleyen ikinci önemli yapıtı Logische Syntax der Sprache’ı (“Dilin Mantıksal Sentaksı”) yayımladı.

Nazizm’in yayılmasıyla Prag’da kalamayan Carnap 1935’te ABD’ye gitti. Önce Chicago Üniversitesi’nde felsefe profesörü olarak görev aldı. Semantik üzerine çalışmalarını, burada da sürdürdü. 1941’den sonra ilgisi yavaş yavaş olasılık sorunlarına ve tümevarıma kaydı. 1950’de Logical Fondations of Probabiliy (“Olasılığın Mantıksal Temelleri”) yayımlandı. 1954’te, Reichenbach’ın ölümüyle boşalan, Los Angeles’deki felsefe kürsüsüne geçti ve 1961’e dek bu görevi sürdürdü.

Carnap’ın görüşleri belli evreler içinde biçimlenmiştir. Dünyayı mantık sal bir düzenleme içinde ele alan Der Logische Auflıau der Welt üç aşamalıdır. Önce yeni bir yöntem bilimsel yaklaşım incelenir, bu yaklaşımın teknik bir sistem oluşturmada kullanılışına bakılır ve aynı yöntem felsefe sorunlarının çözümüne uygulanır.

Adı geçen yapıtının girişinde Rudolf Carnap, bu araştırmanın amacını Kuruluş Dizgesi’nin (“Konstitutions-system”) bilgisel ve mantıksal temelini göstermek diye dile getirir. Yapılan metodolojisine verdiği bu adla Carnap, Mach ve Russel’dan etkilendiğini, bir ölçüde de Wittgenstein’dan esinlendiğini gösterir.

Rudolf Carnap Kuruluş Dizgesi’nden ne anladığını “Nesnelerin öyle bir basamaklanma dizgesi olmalı ki bu dizge ı’çinde her basamak alt basamaklarca kurulsun” biçiminde açıklar.

Kuruluş Dizgesi’nin anlaşılması için gerekli ilk kavram indirgenebilirlik”tir (zurückführbarkeit). Carnap’a göre “Bir nesne ya da bir kavram” başka nesnelere ya da kavramlara “indirgenebilir” olmalı, indirgenen nesne ya da kavramla ilgili bütün önermeler, indirgenilen nesneler ya da kavramlarla bağlantılı olarak, yeniden biçimlendirilirse, indirgenebilirliğin geçişliği nedeniyle, Kuruluş Dizgesi ilk basamaktaki nesnelerce doğrudan doğruya kurulmuş olur. Bu “temel nesneler” (Grund- Gegenstânde) dizgenin temelini oluşturur.

Kuruluş Dizgesi’nin en iyi biçimde modern mantık diliyle açıklanabildiği görüşünü benimseyen Carnap, modern mantığın yöntemlerinden yararlanır. Whitehead ve Russel’ın birlikte yazdıkları Principia Mathematica, Carnap’ın göz ünde bir Kuruluş Dizgesi örneğidir.

Carnap’ın bir Kuruluş Dizgesi altında toplamak istediği alan, bütün bilineb ilir nesnelerin alanıdır. Onun, bu amaçla ortaya koyduğu dizge bilgi kuramının temellerini atmak için dır. Carnap bilinebilir nesneleri dört ana türe ayırır: Toplumsal-kültürel nesneler (geistige), başka benler (fremdpsychische), fiziksel nesneler (physische), özel tinsel nesneler (eigenpsychische).

Bilgi kuramı açısından bakıldığında bu düzen tersine çevrilebilir, kişinin kendi deneyimleri temel olarak alınır. Bu “tekbencilik “le ilgili temel, yöntem-bilimsel açıdan seçilir, onu n metafizik bir temeli yoktur. Carnap’ın özellikle vurguladığı, kavramların oluşmasındaki gerçek süreci tanımlamak değil, bu sürecin, mantık bakımından, yeniden kuruluşunu göstermektir.

Carnap’a göre kuruluş kuramı ne idealisttir ne de gerçekçidir, metafizik açıda n yansızdır. Gerçekte metafizik sorunların bilimde yeri yoktur.

Rudolf Carnap, ana yapıtında Mach ve Russell’dan etkilenerek, fenomenalist ya da duyu-verilerini tabana oturtan bir temel kurmaya çalışmıştır. Carnap, bu tutumuyla, materyalist gelenek içinde yetişmiş olan Otto Neurath’ın tepkisiyle karşılaşmıştır. Neurath, “fizikalist” bir görüşü yeğlemiş ve Carnap’ın düşüncelerini eleştirmiştir. Fizikalist temelin özünü dil sorunları oluşturur. Burada ana sorun, protokol önermelerinin yapısı ve biçimidir. Carnap, Neurath’ ın görüşlerine katılarak, bilimin protokol önermelerinin, belirli yer ve zaman noktalarını nicelik olarak tanımlayabileceğine inanır. Bu anlayışa göre, bütün bilimler protokol önermeler biçiminde açıklanabilir. Bu görüşün temelinde yatan düşünce de, bütün bilimlerin eşit aşamada doğal oldukları ve bu yüzden bir birlik oluşturduklarıdır.

Carnap’a göre her protokol önerme, özel (tek) bir deneyimi dile getirir. Bu tür tümceler, bilimin temeli olarak nasıl ele alınabilir? Bu soruyla Carnap, “bilimin birliği”nin temel sorununu dile getirmiş olur. Sorunu çözmek için, önce ilk adım olarak, bilimin bir birlik olduğunu, deneyime dayanan bütün önermelerin tek bir dille anlatılabileceğini, bütün olgu durumlarının tek bir türden olduğunu ve özdeş yöntemle bilinebildiklerini onaylar. Dil, Carnap için, özel bir anlam taşır. “Ekonominin dili” ile “fiziğin dili” birbirinden farklıdır. Ona göre deneysel bütün önermelerin tek bir dille anlatılabileceğini söylemek, bütün anlatımların dönüştürülebileceği tek bir temel anlatım biçiminin bulunduğunu söylemektir. Carnap, Neurath’ı izleyerek, bu tek dilin fiziğin dili olduğunu benimsemiştir. Bilimin bütün önermeleri bu dille açıklanabilir. Carnap için ikinci sorun, protokol önermeler için de bu durumun geçerli olup olmadığıdır. Ona göre, protokol önermeler de özdeş biçimde dönüştürülebilir değillerse bilim olanaksız olur.

Protokol önermelerin bilimsel bir biçimde nasıl açıklanabileceğini göstermek için Carnap, Neurath’ın fizikalizmine başvurur. Her protokol önerme gövdenin durumlarını konu alan bir önermeye çevrilebilir.

“S gövdesi, şimdi kırmızıyı görüyor”un doğruluğunu kanıtlamanın türlü yolları vardır. Örneğin, S’ye kırmızıyı gördüğünde düğmeye basması söylenebilir. “S gövdesi şimdi kırmızıyı görüyor” Carnap’a göre “şimdi kırmızı” protokol önermesine mantıksal olarak eşittir. İki önerme mantıksal olarak eşitse, her biri ötekinden çıkarsanabiliyorsa, bu durumda her iki önermenin de anlamı özdeştir, iki önerme arasında herhangi bir anlam farkı olamaz, yalnızca, yalın bireysel çağrışımlarda ayrım görülür.

Carnap’ın dile ağırlık ve öncelik veren anlayışını bütünleyen yapıtı 1934’te yayımlanan ve dilin mantıksal sentaksını inceleyen kitabıdır. O, Logische Syntax der Sprache adlı bu yapıtında felsefeden ne anladığını dile getirir. Felsefe, Carnap’a göre, mantığın bir dalı ve “bilimin mantığı”dır. Felsefenin, dilbilimsel yorumunun güç olduğu görüşüne karşı Carnap değişik bir açıklama yolu önerir. Üç tür tümce arasında ayrım yapar: Sentaktik tümceler, nesne tümceleri, sahte nesne tümceleri. Sentaktik tümceler, bir dili betimler. Bir nesne tümcesi fiziksel bir nesneyi betimler. Felsefe tümcelerinin de bir türü olduğu sahte nesne tümceleri nesne tümceleri gibidir, ancak çözümleme sonucu sentaktik oldukları görülür. Carnap’a göre anlam ya da içerik konusundaki bütün önermeler sahte nesne tümceleridir.

Carnap dilin mantığı konusunda iki temel sorunu ele almıştır. Biri felsefenin bilimin mantığı olduğu görüşü, ki Vivana çevresi içinde bu felsefe anlayışı geleneksel felsefenin yerini alır. ikincisi sahte nesne

tümcesi görüşüdür. Ona göre Viyana çevresinde yaygın olan ve geleneksel nitelik taşıyan felsefe soruları dünya üzerine değil, yalnızca dil üzerine sorulmuş sorulardır. Bunlar “dilin özdeksel kipi”dir ve deyimleme biçiminden kaynaklanır. Buna göre, görünürde gerçek dünya üzerine bir şey söylemek savında olan geleneksel felsefenin önermeleri, gerçekte, kullanılan dilin yapısı yüzünden ortaya çıkan ve dili ilgilendiren bir konuyu dile getirmektedir.

Rudolf Carnap, daha Prag’da iken Mantıkçı Pozitivistler’in bilimsel bilgi konusundaki kimi temel yanlışların farkındaydı. Carnap’ın bu konuda getirdiği değişiklikler indirgenebilirlik ilkesi ve doğrulama ilkesi olarak belirir.

Carnap’a göre iki tür doğrulama vardır: Doğrudan doğrulama ve dolaylı doğrulama. Doğrudan doğrulanabilenler yalnızca protokol önermelerdir, çünkü yalnız protokol önermeler deneyimleri gösterir ve dile getirirler. Başka önermeler, örneğin tikel önermeler ya da tümel önermeler, ancak dolaylı olarak doğrulanırlar.

Carnap Mantıkçı Pozitivistler’in belirli bir kolunun öncüsüdür. Özellikle çağdaş ABD’li mantıkçılar üzerinde etkili olmuştur.

Rudolf Carnap Eserleri: 

  1. Der Logische Aufbau der Welt, 1928,(“Evrenin Mantıksal Yapısı”); 
  2. Scheinprobleme in der Philosophie, 1928,(“Felsefede Yalancı Sorunlar”);
  3. Logısche Syntax der Sprache, 1934, (“Dilin Mantıksal Sentaksı”).

Kaynak: Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, Cilt 23, Anadolu yayıncılık.

Yorumlar kapalı.